Tulipak, Herbehereekin lotzen diren lore horiek, jatorriz Asia txikikoak dira, turkiarrek landatu eta beraien patioetan jarri zituztenak. Tulipa izena bera, persierazko dulban (durbante) izenetik eratorria omen da. Europan, antza denez, Turkian zegoen Alemaniako de Busbecq enbaxadoreak sartu zituen.

Europarrak liluraturik geratu ziren lore berri honen aurrean, hain baitzen desberdina gainerakoekin alderatuz gero. Herbehereetan, Leideneko Hortus Botanicusean landatu ziren lehen erraboilak 1593ko amaiera aldean. Bertan, Carolus Clusius-ek, ikusi zuen, hainbat gurutzaketaren ostean, petaloetan gar itxurako koloreak eratzen zirela. Bertako merkatari aberatsek, lorearen arroztasuna eta ikusgarritasuna ikusiz, euren saloi eta geletan lorok jartzen hasi ziren, euren estatusaren erakusgarri gisa.

Eskari gero eta handiagoari erantzuteko, tulipa landatzaile gehiago agertu ziren eta laster joan zen handitzen estatus sinbolo berri hau lortzeko grina. Tuliparen haziak loratu arte, urteetako denbora behar da (7-12 artean); denbora honetan, erraboil bat eratzen da, zeina desagertu egiten den loratzean, beste erraboil biki bat utziz bere lekuan. Eskaria, beraz, askoz arinago joan zen handitzen eskaintza baino, eromen espekulatiboari ateak irekiz.

1636 eta 1637an, erraboilen truke diru kantitate handiak ordaintzen hasi ziren, hauek askotan aldatzen zirelarik jabez loratu baino lehen. Semper Augustus (irudian) erraboil bakar bategatik, langile baten hamar urteko soldata heinako kopuruak ordaintzen ziren, baita Amsterdam erdiko etxe batek garai hartan zituen prezioa ere. Gar itxurako petalo berezidun tulipez gain, tulipa normalen prezioa ere igotzen joan zen, nahiz eta maila berera ez heldu. Erraboilak, laster prezio altuago batean saltzeko erosten ziren, prezio-desberdintasunarekin etekina handitzeko asmoarekin.

Guzti honek eztanda egin zuen 1637ko otsailean, Haarlem-eko merkatari batzuk euren tulipak esperotako prezioan saltzeko gai izan ez zirenean. Hainbat eta hainbat espekulatzailek dena galdu zuten, baita erraboiletan inbertitu zuten hainbat jende xehek ere. Saldu gabeko erraboilak, edota erreserbaturik izan bai baina eskura eman ez ziren erraboilak (izatez, asko eta asko ez ziren eskuz aldatzen, beraien gaineko eskubideak baizik, honi windhandel edo haize-merkataritza deitu zioten) zituzten espekulatzaileek, erreserbaturiko erraboil hauen balioa erosleengandik eskuratzeko epaitegi eta agintariengana jo zuten. Epaileek ordea, sukar hau jokoa -eta ez salmenta normala- zela argudiatuz, eskaerari uko egin zioten. Espekulazioa errotik moztu zen, maiatzean, tulipen prezioa berriz egonkortuz (otsail eta maiatza arteko salmenta prezioen datuak ez dira ezagunak, prezioak izandako beherakadaren abiadura ezin delarik ondorioztatu).

Tulipen prezioaren eboluzioa 1636-37ko neguan zehar. CC-BY-SA JayHenry

Ironikoki, tulipen petaloek gar itxura izatearen arrazoia gaixotasun bat da, hainbat gurutzaketen ondorioz tulipa ahulagoek harturikoa. Gaur egun, ez dira horren ezagunak eta Rembrandt tulipa deritze, XVII mendeko hainbat artelanetan agertzen direlako.

Norbaitek atera ditzala bere kontu eta gaur eguneko paralelismo posible guztiak. Kasualitatea edo ez, historiak badu errepikatzeko gaitasun ikaragarria.

Herritarrok egia jakiteko eskubide osoa dugula uste dut eta horregatik jotzen ditut Wikileaks moduko ekimenak behar-beharrezkotzat, prentsa askatasuna eta abarreko askatasunak babestu bai baina gugandik egia garrantzitsuak ezkutatzen dituzten botere faktikoen aurrean independentzia izateko.

Azkeneko telegrama famatuen publikazioaren harira, badira ordea kontu kezkagarri batzuk. Wikileaks ez da komunikabide bat, bere lana, jasotako datuak askatzean datza. Cablegateko telegramak, datu gordinen askatze masiboa da, nondik komunikabide handiek datuen biltze selektiboa egin duten, euren interesekoa den informazioa bakarrik publikatzeko.

Eta hor dago koska, komunikabide gehienak eskandalu burokratiko edota pertsonaia publiko desberdinetan duen eraginean geratu dira, horiek sortzea ahalbidetzen duen makinaria osoari kritika estrukturalik egin gabe, edota egiturazko analisi sakonik egin, telegrama horiek behar bezalako testuinguruan jarrita. Detaile jakin batzuekin geratu dira bakarrik, Wikileaks-ek datuak publikatuz bermatu duen egia jakiteko eskubidea ondoren komunikabideek moztuz. Egia da datu gordinak hor daudela edonork kontsulatu ahal izateko, baina, nork egin du telegrama guzti horiek irakurtzeko esfortzua?

Bill Kovach eta Tom Rosentielen The elements of Journalism liburuan aipaturik kazetaritzaren elementuak zerrendatuko ditut (nahiko libre itzuliak):

1. Kazetaritzaren lehen betekizuna egiarekiko da
2. Bere leialtasuna, hiritarrekiko
3. Bere esentzia, egiaztapenaren diziplina
4. Profesionalak, informatzen duenari buruzko independentzia mantendu behar du
5. Boterearen monitore independente legez funtzionatu behar du
6. Konpromiso eta kritika publikorako foroak hornitu behar ditu
7. Berriak esanguratsu, interesgarri eta aproposak izateko ahaleginak egin behar ditu
8. Berriak ulergarri eta proportzional mantendu behar ditu.
9. Profesionalak baimenduak izan behar dute euren kontzientzia pertsonala baliatzeko.

Zein komunikabidek bete ditu printzipiook kasu honetan? Hori da faltan bota dudana, ez dela egon osoko analisi neutral eta sakonik. Wikileaks-ek bere lana bete du datuak eskuragarri jarriaz, baina, egindako lan itzelaren ostean, anekdotak, besterik ez dut ikusi. Batzuk serioagoak, beste batzuk ez horrenbeste. Telegramek erakusten duten testuingurua da ordea, nire ustez, benetan ikertu beharrekoa.

Entziklopedia berri bat sortuko omen du Eusko Jaurlaritzak. Garai berriotan beste era batera izan ezin daitekeen modura, sarean argitaratuko ei da. Prezioa: 200.000 euro.

Behingoagatik, ados nago Jaurlaritzaren argudioekin, sarean egongo den euskarazko entziklopedia ganorazko bat proiektu estrategikotzat daukadalako nik ere, hizkuntzaren normalizazio eta prestigioa lortzeko prozesuan. Euskaldunontzat tresna paregabea, dudarik gabe.

Eta zorionez, gauden XXI mende honetan, ez gara utopia batez ari; egunero-egunero hobetzen doan errealitate bati buruz baizik. Badaude euskarazko entziklopediak sarean. Zertarako behar da beste bat?

Birritan pentsatzen dute gainerako hizkuntzetan entziklopedia bat argitaratu baino lehen, gauzak aldatu direnaren seinale. Ikusten al dugu entziklopedia iragarkirik? Kontsultatzen ditugu etxeko entziklopediak? Egia da honako hau, ez dela paperezkoa izango, baina nago entziklopedia digital izan baino, sarean egongo den entziklopedia konbentzionala izango dela. Bi gauza oso desberdin.

Entziklopedia bat sarean, papereko mentalitate berarekin argitaratzea, gurpila berriz asmatzea bezalakoa da. Entziklopedia hori argitaratzen den momentutik egongo da desfasatuta eta seriotasuna mantentzearen aitzakiarekin, internautek ez dute aurkituko baliagarria izan ahal zaien informazioa (Britannica-n artikulu hau egongo ez litzatekeen moduan). Hasieran baliteke arrakasta izatea, baina denborak Wikipedia moduko proiektuak gero eta gehiago indartuko ditu, etengabe joango baitira handitzen. Harluxet eta Wikipedia dira bi mundu horien konparaziorik onena. Harluxet gauza askotarako baliagarria den arren, egunetik egunera zahartzen ari den entziklopedia da, Wikipedia eguneraturik mantentzen den bitartean (eta ez baldin badago eguneratuta, irakurleak egunera dezake, Harluxeten ez bezala).

Wikipediarena, -sareko entziklopedia batena, alegia- funtzionatzen duen eredua da, etengabe eguneratzen, hobetzen, osatzen… doana. Eusko Jaurlaritzaren dirulaguntzarik gabe eraikitako entziklopedia neutrala. Dozenaka editorek auzolanaren bitartez eta kontsentsuaren bitartez eraikia. Bere eduki guztiak erabiltzeko askatasuna eman eta bermatzen duen bakarra. Ezaugarri guzti horiek (bakarka, zer esanik ere ez multzoan) betetzen dituen entziklopedia bakarra da. Eduki aldetik ez duenak zertan inolako inbidiarik izan besteei. Montorik, esaterako, ez zukeen Wikipedian duen heineko lekurik beste inon izango.

Ez nabil aniztasunaren aurka joaten, denonak diren baliabideen erabilpen -nire ustez oker- baten kontra baizik. Eta Jaurlaritzak benetan euskara bultzatzeko asmoa badauka, ez luke paperezko entziklopedia bat sarean jarriko, zahar eta txiki geratuko bailitzateke Wikipediaren alboan, zokoratuta denbora laburrean. Euskarazko sareko entziklopedia indartsu bat izateko, 200.000 euro horiek, entziklopedia berri batean gastatu baino, euskarazko Wikipedia (eta beste guztiak) posible egiten dituen Wikimedia Fundazioari ematea gomendatzen diot Eusko Jaurlaritzari.

Kaster herriko artikulua hartuko dut hizpide, Wikipedian egindako bandalismoak zenbateko eragina izan dezakeen erakusteko. Kaster, ingelesezko wikipediako artikuluaren aburuz, Flandria mendebaldeko herria da. Eta ez du informazio gehiagorik eskaintzen momentu honetan.

Baina, behin baino gehiagotan gehitu zitzaizkion nahiko dudagarriak diren datuak. Bandalismo kasu argia, inoiz ez baita egon pokemonez jantzitako serie-bortxatzailerik (sic) bertan.

Gero, Google ahalguztidunak, zeinak definizioak emateko noizean behin Wikipediako orriak eskaneatzen dituen, Kaster-en definizioan bortxatzailearen anekdota ere txertatu zuen, bandalismoa desegin gabe zegoen epe labur horretan hartuz orria. Beraz, nahiz eta wikipedian bandalizazioak desegin, gerta liteke bandalismoak sarean jarraitzea, erraz konproba daitekeen moduan.

(Reddit-en ikusia)

Udako oporrak bukatu zirela bada denbora nahiko eta, litekeena da atzerrira egindako bidaia, mendira edo hondartzara egindako txango(eta)tik kamera digitala argazkiz lepo ekarri izana. Baliteke baita, arrazoi bata edo besteagatik, argazki horiek ostean ordenagailuan landu nahi izatea. Hurrengo pausua da jakitea zein tresnarekin landu nahi diren argazkiak, eta horretarako zirriborratu dut azpian dagoen zerrenda hau, tresna libre, doako eta plataforma-anitzez osaturikoa. Adibide modura, neronek aplikazio hauek erabilita eginiko argazki batzuk jarri ditut.

GIMP (GNUren Irudiak Manipulatzeko Programa)

Aplikaziorik ezagun eta osatuena, mundu libretik at Photoshop ezagunarekin alderatzen dena. Gauza asko egin ditzakegu berarekin, geruza desberdinak sortu eta beraiekin lan egitetik, iragazkiak perspektiba konponketak… aplikatzeraino. Gainera, euskarazko eskuliburu bikaina aurkitu dezakegu sarean, horrelako tresna zabala nola erabili hobeto ulertu eta ikasteko.

Gimp erabiliz eginiko dekolorazio selektiboa

Ufraw (Unidentified Flying RAW)

RAW fitxategiak (fotomakinetako irudi-gordinak) errebelatu ditzakegu programa honekin. Argazkigintzan serio hasiz gero, ziurrenik era honetako aplikazioak oso interesgarriak suertatuko zaizkigu, zuri-balantzea, kolore-saturazioa eta abarreko parametroen gainean kontrol handiagoa izatea ahalbidetzen baitute. Ufrawren kasuan, gazteleraz sarean oso gida interesgarriak ditugu eskuragarri.

Ufraw erabiliz errebelaturiko irudia.

Hugin

Hainbat irudi desberdinekin irudi panoramiko handiago bat egiteko balio duen aplikazioa, aurreko batean ere aipatu nuena. Panotools erabiltzen du azpitik eta proiekzio desberdinak erabili ditzakegu, efektu artistiko interesgarriak lortuz. Erabiltzaile berriarentzat era automatikoa oso intuitiboa da, emaitza bikainak lortuz. Zer egin daitekeen ikusteko, onena euren tutorialetan begiratzea da.

Hugin erabiliz eginiko irudi panoramikoa

Qtpfsgui

HDR edo Tarte Dinamiko Handiko irudiak egitea ahalbidetzen duen aplikazioa, esposizio desberdineko argazkiak konbinatuz. Era honetan, tarte dinamiko normaleko irudi batean ilunegi edo argiegi ikusiko litzatekeena oso ondo ikusten da, zenbaitetan itxura irreala emanez argazkiari. Gisa honetako irudietan interesaturik egonez gero, bota begiratu bat tutorial erraz honi.

Qtpfsgui erabiliz eginiko HDR irudia

Azken ohar txiki modura esatea nik arinago eman nuela software librera jauzia, argazkigintza digitalera baino, eta beraz, ez dakidala aplikazio hauek bere baliokide ez-libreekin alderatuz hobeak, txarragoak edo zelakoak diren; ni neu oso gustura nago hemen zerrendaturiko aplikazioekin, eta nire argazki guztietarako erabiltzen ditut.

Gozatu aplikazio hauetaz: doakoak eta libreak dira! Eta tresna libre hauek, argazki libreak egiteko erabiltzen badituzu, oraindik hobe!

Esan bezala, Wikimania 2010ean izan nintzen, Gdansken. Asko dago idazteko, komentatzeko eta argitzeko, baina gurako nuke hasi niretzat hitzaldi interesgarrienetarikoa izan den batekin: Wikipedia at schools. The Catalan Experience.

Wikipedia eskoletan

Wikipediaren erabilera eskoletan irakastearen onurak bistakoak dira: alde batetik, ikasleek gaur egungo tresna gero eta garrantzitsuago baten erabilera aztertuko lukete, euren ikasketa prozesuan etekin handiagoa atera ahalko lioketena. Bide batez, ikasleak motibaturik egonez gero, Wikipediak wikilariak lortzeko aukera izango luke, bertan edukiak sortuko lituzketenak etorkizunean.

Ezin da ahaztu wikipediak eragin oso handia duela gaur egun eskoletan eta komenigarria litzateke irakasle eta ikasleek kontuan hartzea zer den wikipedia eta nola funtzionatzen duen.

Zailagoa da ordea, onura eta helburu horietara heltzeko bitarteko egokiak aurkitzea. Ez dago metodo magikorik wikilariak lortu eta ikasle guztiek wikipediak nola funtzionatzen duen ikasteko. Katalanen esperientziatik ikasteak ordea, ibilaldia hasiera-hasieratik ez hastea dakar.

Aurkezturiko proiektua, labur

Viquibalear izeneko proiektua, Balear Uharteetako hamahiru eskoletan eginiko proiektu-pilotua izan da (13 irakaslek eta 160 ikaslek hartu dute parte),  eskoletako ikasleek katalanezko wikipedia artikuluz hornitzea helburu izan duelarik, txapelketa baten bitartez. Gobernu autonomikoaren (diru)laguntzarekin gauzaturiko proiektua izan da.

Bertan, lehenik eta behin, wikilari batzuk Moodle ikastaro baten bitartez hezi zituzten eskola-irakasleak Wiki eta Wikipedia munduan trebatzeko. Ostean, irakasleek ikasleei pasa zizkieten ikasitako oinarriak eta behin oinarri teknikoak irakatsita, hasi zen artikulu-txapelketa eskola desberdinen artean. Wikilari eta irakaslez osaturiko epaimahaiak erabaki zuen sariak nola eta nori banatu.

Emaitzak: 602 artikulu sortu ziren txapelketan, horietatik 472 katalanezko wikipediara pasa zirelarik. Editore aktiborik ez da lortu, bai ordea noizean behinekoak, pixkanaka aktibatzen ari direnak.

Gakoak

• Wikilariz osaturiko elkarte legala izatea. Gobernuarekin hitz egin edota proiektu bat abiarazteko orduan, identifikazio fiskalerako zenbakia izateak ez ditu gauzak errazten, ezinbestekoa da hasteko. Gainera, gisa honetako kontuetarako, jendeak nora jo dezakeen errazten du, maila pertsonaletik harago joan daitekeen sare zabalagoa sortuz.
• Eskola-irakasleei kreditua ematea. Formazioa jasotako irakasleei ikastaroa egin eta proiektuan parte hartu dutenaren agiria emateak asko lagundu du hauen partehartzea sustatzeko.
• Artikuluak ebaluazio barruan sartzea. Ezinbestekoa da irakasleek era batera edo bestera ebaluaziorako artikuluak kontuan izatea ikasleek euren lanak eragin zuzenagoa ere izango duela ikus dezaten.
• Wikipedia plataforma modura EZ erabiltzea. Aparteko domeinu eta zerbitzariak, ingurune kontrolatuago bat sortzen du, wikilariei artikulu txarrak sor dezakeen lana aurreztuz eta ikasleei euren artikuluak beste inork aldatzen ez dituenaren berme handiago bat emanez, komunikaziorako erraztasunak (oharak etab.) ahaztu gabe. Bukatuta dagoenean idatziko da artikulua wikipedian.
• Oihartzuna. Jende berria erakartzeko, egiten ari den lanaren garrantziaz jabetzeko, behar-beharrezkoa da komunikazio lan ona egitea. Gehiago izatea ahalbidetuko du epe ertainean.

Hitzaldiko diapositibak

Eta gurean, zergatik ez?

Egin dira saiakerak, baina nik uste dut -berriz ere ezer magikorik ez dela existitzen gogoratuz- beharrezkoa dugula eginiko akatsetatik ikasi eta proiektu arrakastatsuetatik abiatuz eraikitzea. Saia gaitezen.

Uda berriki hasi den honetan, gustatuko litzaidake geroago etorriko diren esperientzia eta kroniken aurrerapen bat egitea, oraindik oporretan ez nagoen honetan nire burua animatzeko, gero zer datorren ikusita. Hamahiru ere bidaia blog bihurtuko da uda honetan. Hona hemen egingo ditudan bidaiak uda honetan, labur-labur:

• Gdansk, Polonia. Wikimania 2010ean emango dudan hitzaldia aprobetxatuz (detaile gehiago, laster) zazpi egun egingo ditut Baltikoko hiri interesgarri honetan, horietatik hiru Wikimanian bertan, gainerakoetan inguruak ezagutzeko asmoa dudalarik.
• Mallorca. Lehenengoz joango naiz Balear Uharteetara, deskantsatzeko asmoarekin. Dena den, badut interesa baita inguruak ikusteko. Aurkituko dudan masifikaziorako mentalki prestatzen dago nire burua.
• Osinalice, Txekia. Egin ohi dudan moduan, aurten ere izango naiz auzolandegi batean. Oraingoan, parke natural bateko bide eta hesiak egiten emango ditut egunak, Osinalice herrixkan (27 etxe, 11 biztanle). Gogotsu nago auzolandegian lan egin, jende berria ezagutu, eta gero lasai-lasai nire erritmora Txekiar Errepublikako zenbait leku bisitatzeko.

Badakit azkenaldian bloga ez dela izan oso eredugarria aktibotasun aldetik, baina saiatuko naiz udan noizean behin idazten, argazkiren bat erakusten… Ez dut bideorik egingo, ez daukadalako ez gogo ezta abilidaderik ere horretarako. Horretarako badaude hobeak. Berriz ere, heldu da #oporrak etiketa erabiltzeko garaia. Azkenik.

Nola egin ingeniariek esaldiak osoak erabiliz, labur idaz dezaten? Kazetaritza eta txosten teknikoen formatua konbinatuz. Egunkariko artikuluetan, paragrafoak garrantziaren arabera daude ordenaturik, irakurleak interesa galtzen duen edozein puntutan utz diezaiokelarik irakurtzeari, jakinda irakurri duen zatia irakurri ez duena baino garrantzitsuagoa dela.

Zure mezua esaldi bakarrean adierazi. Hori da zure izenburua. Idatzi paragrafo bat mezua justifikatuz. Hori da zure laburpena. Laburpenean, kontestu handiagoa edota argibide gehiago behar duen esaera bakoitza markatu. Idatz itzazu paragrafo bat edo bi horrelako esaera bakoitzeko. Hori da zure txosteneko gorputza. Identifika ezazu gehiago argitzea behar duen gorputzeko esaldi bakoitza eta idatzi paragrafo bat edo bi eranskinean. Txertatu zure kontakturako informazioa, argibide gehiago behar duten irakurleentzat.

-William A. Wood (jatorria)(non ikusia)

Aurrekoan aritu nintzen Hugini buruz. Haatik, batzutan aplikazio honek ere arazoak izaten ditu era egokian argazkiak lotzeko, batez ere,  argazkiak ateratzeko gomendioak ez badira ondo jarraitzen. Batzutan, Huginek berak ere ezin ditu konpondu, emaitza nahiko itsusi geratzen delarik:

Aurre-aurreko arbolan fijatu al zara? (CC-BY-SA Kim Hansen)

Zuhaitzeko mozketa horri, paralaje errore deritzo.

Soluzioetariko bat (nahiko ona), kontrol puntu gehiago gehitzea izan daiteke, baina baliteke baliagarria ez izatea, argazkiak hartzerako orduan fotomakina asko mugitu baldin bada.

Gauzak honela, errore horiek era sinple baina nahiko eraginkor batean nola ekidin edota zuzendu daitezkeen begira ibili naiz.

Argazkia ateratzeko orduan, tripodea erabil genezake, noski, baina dirutxo bat kostatzeaz gain, denbora asko eraman dezake berau muntatu eta nibelatzea, argazkia ateratzeko momentu berezia galdu dezakegularik eta atentzioa eman, agian nahi baino gehiago. Hugin nahiko iaioa da errore txikiak konpontzen, eta ez du horrenbesterako perfekziorik. Gainera, motxila aldean bidaiatzen dugunontzat, bolumen eta pisu gehigarri onartezina suposatu dezake tamaina estandarreko tripode batek.

Horretarako, tripode txiki horiek alde batera utzita, erabilgarria izan daitekeen etxeko soluzioa aurkitu dut: Filopode izeneko gailuaren bertsio sinplifikatua.

Funtsean bertsio hau, hari bat da, mutur batean pisua ematen dion zerbait duelarik. Hari hau, objektiboan eskegi eta tenkatu egingo da (pendulu baten antzera). Behin horrela dagoelarik, erreferentzia moduan erabiliko dugu, argazki bakoitzerako haria ahalik eta gutxien mugitzea helburu dugularik, fotomakina hariaren inguruko ardatzean biratuz panorama osatzeko argazkiak egiteko (lau baldosek definituriko puntu komuna e. a. erabiliz erreferentzia modura). Honela, fotomakina ardatz beraren inguruan biratuko da, paralaje erroreak egiteko aukerak minimizatuz.

Filopodea, fotomakina bertikalki jarrita dagoenean

Altuera ere begiratu dezakegu, begirada azkar bat botata gure pisua emateko gailuak lurrarekiko duen altuerari begirada bat botaz. Fotomakinaren orientazioa egokia dela ikusteko, onena bisore barruan erreferentzia puntu bat izatea da (puristek burbuilazko nibel bat erabil dezakete).

Asko dira, filopodeak erabilita ateratako argazki ederrak. Salgai ere badaude, baina duen sinpletasun eta xarmagatik nik uste merezi duela norberak egitea, bat erabili nahi izatekotan.